Samookaleczenia u nastolatka: co robić i gdzie szukać pomocy

Samookaleczenia u nastolatka to najczęściej sposób radzenia sobie z napięciem, którego nie umie wyrazić inaczej, a nie próba odebrania sobie życia. Mimo to nigdy nie są „fazą” do przeczekania: zwiększają ryzyko poważniejszych zachowań i zawsze wymagają reakcji dorosłego. Pierwsza rozmowa ma być spokojna, bez krzyku i bez ultimatum, a kolejnym krokiem jest konsultacja z psychologiem.

Skala problemu jest większa, niż się wydaje: według metaanalizy 52 badań (Swannell i in., 2014) około 17 % nastolatków przynajmniej raz w życiu celowo się zraniło, a w polskim badaniu Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę z 2023 r. przyznało się do tego około 16 % osób w wieku 13-17 lat.

Z tego tekstu dowiesz się, po czym poznać samookaleczenia, co stoi za nimi, jak zareagować w pierwszej rozmowie i gdzie w Poznaniu szukać pomocy, także w nocy.

Najważniejsze w skrócie:

  • Samookaleczenie to zwykle sposób na napięcie, nie próba samobójcza. Mimo to zawsze wymaga reakcji dorosłego.
  • Skala: ok. 17 % nastolatków na świecie (metaanaliza 2014) i ok. 16 % polskich nastolatków (FDDS, 2023) przynajmniej raz się okaleczyło.
  • Pierwsza rozmowa: spokojnie, bez krzyku, bez wymuszania obietnic. Zapytaj wprost o myśli samobójcze.
  • Zagrożenie życia: 112 albo izba przyjęć, Szpital im. Jonschera, ul. Szpitalna 27/33. Rozmowa dla nastolatka teraz: 116 111.
  • Bez zagrożenia życia: psycholog dziecięcy w ciągu kilku dni, nie „jak będzie termin”.

Po czym poznać, że nastolatek się okalecza

Nastolatkowie ukrywają rany, bo się wstydzą i boją reakcji. Sygnały, na które warto zwrócić uwagę:

  • długie rękawy i spodnie w upał, odmowa pójścia na basen,
  • zadrapania, cięcia, oparzenia, siniaki w miejscach „niezwykłych”: przedramiona, uda, brzuch,
  • plamy krwi na pościeli, ubraniach, chusteczkach w koszu,
  • żyletki, nożyki, agrafki, zapalniczka w pokoju lub plecaku,
  • zamykanie się w łazience na długo, zwłaszcza po kłótni lub trudnym dniu,
  • tłumaczenia „kot mnie podrapał”, „uderzyłem się”, które się powtarzają,
  • obniżony nastrój, wycofanie, problemy ze snem, spadek ocen.

Jeden z tych sygnałów nic nie przesądza. Kilka naraz to powód, żeby porozmawiać.

Dlaczego nastolatek to robi

Samookaleczenie zwykle przynosi chwilową ulgę i dlatego się powtarza. Najczęstsze powody, które nastolatkowie opisują w gabinecie:

PowódJak to brzmi w ich słowach
Rozładowanie napięcia„Jak tnę, to przestaję czuć ten ciężar w klatce”
Ukaranie siebie„Zasłużyłam, bo zawaliłam sprawdzian i mama płakała”
Poczucie kontroli„Wszystko się wali, a to jedno zależy ode mnie”
Przerwanie odrętwienia„Nic nie czuję, a ból przypomina, że żyję”
Sygnał dla otoczenia„Nikt nie zauważa, że mi źle, może tak zauważą”
Presja grupy lub internetu„Wszyscy na grupie to robią, pokazują blizny”

Za tymi powodami zwykle stoi coś więcej: przemoc rówieśnicza, trudna sytuacja w domu, depresja, lęk, zaburzenia odżywiania, doświadczenie przemocy. Dlatego nie wystarczy „zabrać żyletki”. Trzeba dojść do tego, co dziecko próbuje w ten sposób znieść.

Jak zareagować: pierwsza rozmowa

Twoja reakcja decyduje o tym, czy dziecko kiedykolwiek jeszcze Ci o czymś powie. Zasady:

  1. Uspokój siebie, zanim zaczniesz. Jeśli trzęsą Ci się ręce, poczekaj godzinę. Rozmowa w panice kończy się krzykiem.
  2. Powiedz, co widzisz, bez oceny. „Zauważyłam cięcia na twoim przedramieniu. Martwię się o ciebie i chcę zrozumieć.” Nie „co ty wyprawiasz”.
  3. Pytaj o to, co czuje, nie o to, dlaczego to robi. „Co się dzieje, że jest ci tak ciężko?” zamiast „po co to robisz”.
  4. Nie każ obiecywać, że przestanie. Taka obietnica prawie zawsze zostaje złamana, a potem dziecko ukrywa się jeszcze lepiej.
  5. Zapytaj o myśli samobójcze wprost. „Czy myślisz czasem o tym, żeby nie żyć?” To pytanie nie podsuwa pomysłu, tylko otwiera drzwi do prawdy.
  6. Powiedz, co będzie dalej. „Pójdziemy razem do psychologa. Nie jesteś w tym sam i nie masz kłopotów.”
  7. Zadbaj o rany. Jeśli są głębokie albo nie przestają krwawić, jedź na SOR. Nie udawaj, że ich nie ma.

Czego nie mówić: „robisz to na pokaz”, „co ludzie powiedzą”, „jak jeszcze raz to zobaczę, to…”, „inne dzieci mają gorzej”. Każde z tych zdań zamyka rozmowę na miesiące.

Co robić po rozmowie

  • Ogranicz dostęp do narzędzi, ale bez rewizji pokoju i bez upokarzania. Schowaj żyletki, leki trzymaj w zamknięciu.
  • Ustal plan na trudne momenty. Co dziecko może zrobić zamiast: zimny prysznic, gniecenie lodu w dłoni, wyjście na spacer, telefon do Ciebie, rysowanie na skórze czerwonym flamastrem. To nie rozwiązuje problemu, ale pomaga przetrwać napięcie.
  • Nie zostawiaj dziecka samego z tym przez tygodnie. Umów konsultację w ciągu kilku dni, nie „jak będzie termin”.
  • Porozmawiaj ze szkołą tylko za zgodą dziecka, chyba że w szkole dzieje się coś, co trzeba zatrzymać (przemoc).
  • Zadbaj o siebie. Rodzic nastolatka, który się okalecza, też potrzebuje rozmowy. To nie jest słabość.

Gdzie szukać pomocy w Poznaniu

SytuacjaGdzieKiedy
Dziecko mówi, że chce się zabić, ma plan, zażyło leki, rana zagraża życiu112 albo izba przyjęć, Szpital Kliniczny im. Karola Jonschera, ul. Szpitalna 27/33 (psychiatria dzieci i młodzieży)natychmiast, całodobowo, bez skierowania
Nastolatek chce z kimś porozmawiać teraz116 111, telefon zaufania dla dzieci i młodzieżycałodobowo, bezpłatnie
Rodzic nie wie, co robić800 100 100, telefon dla rodziców i nauczycieli w sprawie bezpieczeństwa dzieciw godzinach dyżuru
Samookaleczenia trwają, nie ma bezpośredniego zagrożeniapsycholog dziecięcy lub psychoterapeuta młodzieżytermin w ciągu kilku dni
Pomoc bezpłatna, bez skierowaniaośrodek środowiskowej opieki psychologicznej dla dzieci i młodzieży (NFZ, I poziom referencyjny)kolejka od kilku tygodni

W Centrum Psychoterapii Livanti przy ul. Mikołaja Reja 5/2 w Poznaniu z nastolatkami pracują Jacek Jankowski, psychoterapeuta psychodynamiczny, oraz psycholodzy dziecięcy, m.in. Jan Maciaszczyk i Gabriela Wawrzyniak. Pierwsze spotkanie trwa 50 minut i zwykle odbywa się z rodzicami, kolejne z nastolatkiem.

Jak wygląda pomoc psychologa

Praca z nastolatkiem, który się okalecza, nie polega na zakazie. Polega na tym, żeby zrozumieć, co samookaleczenie „załatwia”, i znaleźć inne sposoby na to samo. Zwykle obejmuje:

  • rozpoznawanie momentów, w których napięcie rośnie, i tego, co je wywołuje,
  • naukę przeżywania trudnych emocji bez rozładowania ich na ciele,
  • pracę nad tym, co leży pod spodem: relacje w domu, w szkole, obraz siebie,
  • spotkania z rodzicami: jak wspierać, nie kontrolować,
  • jeśli pojawia się depresja lub nasilone myśli samobójcze, konsultację u psychiatry dziecięcego.

Psycholog nie informuje rodziców o treści rozmów z nastolatkiem, z jednym wyjątkiem: zagrożenia życia. O tej zasadzie mówi dziecku na pierwszym spotkaniu, dzięki czemu nastolatek wie, że może mówić szczerze.

Najczęstsze pytania

Czy samookaleczenie to próba samobójcza?

Zwykle nie. Większość nastolatków okalecza się, żeby poradzić sobie z napięciem, nie żeby umrzeć. Ale osoby, które się okaleczają, są w grupie podwyższonego ryzyka, dlatego o myślach samobójczych trzeba zapytać wprost.

Czy mam sprawdzać ciało dziecka?

Nie. Rewizje i oglądanie ciała niszczą zaufanie i uczą lepszego ukrywania. Zamiast kontroli zaproponuj umowę: „Jeśli się zranisz, powiedz mi, pomogę opatrzyć, bez kazania”.

Czy szkoła musi wiedzieć?

Nie ma takiego obowiązku, jeśli nie ma zagrożenia życia. Warto poinformować pedagoga za zgodą dziecka, zwłaszcza gdy powodem są relacje w klasie. Decyzję podejmijcie razem.

Ile trwa pomoc?

To zależy od tego, co stoi za samookaleczeniami. Przy reakcji na konkretną sytuację może wystarczyć kilkanaście spotkań. Przy depresji czy przewlekłych trudnościach w rodzinie praca trwa miesiące. Pierwsze zmiany, czyli rzadsze epizody i więcej rozmowy, zwykle widać po kilku tygodniach.

Źródła

  • S. V. Swannell i in., „Prevalence of nonsuicidal self-injury in nonclinical samples: systematic review, meta-analysis and meta-regression”, Suicide and Life-Threatening Behavior, 2014 (17,2 % nastolatków).
  • Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę, „Diagnoza przemocy wobec dzieci w Polsce 2023” (samookaleczenia wśród nastolatków 13-17 lat).
  • Telefon zaufania dla dzieci i młodzieży 116 111 oraz telefon dla rodziców i nauczycieli 800 100 100, Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę.
  • Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, art. 22 (przyjęcie na izbę przyjęć bez skierowania w nagłym przypadku).

Jeśli zauważyłeś u nastolatka ślady samookaleczeń, a nie ma bezpośredniego zagrożenia życia, konsultację możesz umówić w Centrum Psychoterapii Livanti w Poznaniu pod numerem 537 800 490. Przy zagrożeniu życia dzwoń pod 112.

Więcej o tym przeczytasz na lovemyself.pl: Moje dziecko się okalecza co robić i czego nie mówić?

Przewijanie do góry
Livanti
Przegląd prywatności

Ta strona korzysta z ciasteczek, aby zapewnić Ci najlepszą możliwą obsługę. Informacje o ciasteczkach są przechowywane w przeglądarce i wykonują funkcje takie jak rozpoznawanie Cię po powrocie na naszą stronę internetową i pomaganie naszemu zespołowi w zrozumieniu, które sekcje witryny są dla Ciebie najbardziej interesujące i przydatne.